ΠΗΓΗ: NOMIKH ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Daily
Στην προτελευταία θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκεται η Ελλάδα ως προς την απόδοση του δικαστικού της συστήματος, με τις μεγάλες καθυστερήσεις, τις ελλείψεις σε προσωπικό υποστήριξης και τις αδυναμίες στην πρόσβαση στη Δικαιοσύνη να διαμορφώνουν μια ιδιαίτερα δυσμενή εικόνα. Παρότι η χώρα διαθέτει σχεδόν διπλάσιους δικαστές από την ευρωπαϊκή διάμεσο, ο εκτιμώμενος χρόνος διεκπεραίωσης μιας αστικής υπόθεσης σε πρώτο βαθμό φτάνει τις 737 ημέρες, ενώ για κάθε 100 νέες υποθέσεις επιλύονται μόλις 81.
Τα στοιχεία προκύπτουν από τη νέα μελέτη του Κέντρου Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦΙΜ), που δημοσιεύθηκε στις 12 Νοεμβρίου και αποτυπώνει την απόδοση των δικαστικών συστημάτων των 27 κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με βάση δεδομένα του 2024.
Στον Δείκτη Απόδοσης των Δικαστικών Συστημάτων (Justice Systems Performance Index – JUSPER), η Ελλάδα καταλαμβάνει την 26η θέση, με βαθμολογία μόλις 34,8 στα 100, έναντι 52,5 του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Χαμηλότερα βρίσκεται μόνο η Κύπρος, με 24,2 μονάδες, ενώ στην κορυφή της κατάταξης συναντάμε τη Λετονία με 74 μονάδες, τη Βουλγαρία με 68,3 και την Εσθονία με 66,3.
Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο συνεργασίας του ΚΕΦΙΜ με το European Liberal Forum, αξιολογεί 31 επιμέρους δείκτες, οι οποίοι καλύπτουν την ταχύτητα απονομής της Δικαιοσύνης, τους διαθέσιμους οικονομικούς πόρους και τη δυνατότητα πρόσβασης πολιτών και επιχειρήσεων στις δικαστικές υπηρεσίες.
Περισσότεροι δικαστές, λιγότερες υποθέσεις που ολοκληρώνονται
Το μεγαλύτερο πρόβλημα του ελληνικού δικαστικού συστήματος εντοπίζεται στην αποδοτικότητα, όπου η χώρα συγκεντρώνει μόλις 26,1 μονάδες, έναντι 56,4 του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Η διαφορά των 30,3 μονάδων είναι η μεγαλύτερη από όσες καταγράφονται στους τρεις βασικούς πυλώνες της αξιολόγησης.
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το μέγεθος των καθυστερήσεων. Ο εκτιμώμενος χρόνος διεκπεραίωσης των αστικών υποθέσεων σε πρώτο βαθμό φτάνει τις 737 ημέρες, σχεδόν τριπλάσιος της ευρωπαϊκής διαμέσου. Την ίδια στιγμή, ο ρυθμός εκκαθάρισης περιορίζεται στο 81%, γεγονός που σημαίνει ότι οι νέες υποθέσεις συνεχίζουν να συσσωρεύονται ταχύτερα από όσο επιλύονται οι παλαιότερες.
Η εικόνα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν εξετάζεται η στελέχωση των δικαστηρίων. Η Ελλάδα διαθέτει 37,3 δικαστές ανά 100.000 κατοίκους, περίπου διπλάσιους από την ευρωπαϊκή διάμεσο. Ωστόσο, σε κάθε δικαστή αντιστοιχεί μόλις ένας εργαζόμενος υποστήριξης, όταν στην Ευρώπη η αντίστοιχη αναλογία φτάνει περίπου τους τρεις.
Χαμηλή χρηματοδότηση της νομικής αρωγής και υστέρηση στην ψηφιοποίηση
Αδύναμη παραμένει η ελληνική επίδοση και στους υπόλοιπους δύο πυλώνες του δείκτη. Στην οικονομική ενίσχυση των δικαστηρίων η χώρα συγκεντρώνει 41,7 μονάδες, έναντι 50,5 του ευρωπαϊκού μέσου όρου, ενώ στην πρόσβαση στη Δικαιοσύνη περιορίζεται στις 39 μονάδες, έναντι 50 στην ΕΕ.
Ενδεικτική είναι η χρηματοδότηση της νομικής αρωγής, η οποία στην Ελλάδα ανέρχεται σε μόλις 0,30 ευρώ ανά κάτοικο, όταν η ευρωπαϊκή διάμεσος διαμορφώνεται στα 2,65 ευρώ. Πρόκειται για σημαντική απόκλιση σε έναν τομέα που συνδέεται άμεσα με τη δυνατότητα των οικονομικά ασθενέστερων πολιτών να προσφεύγουν στη Δικαιοσύνη.
Παράλληλα, οι ψηφιακές υπηρεσίες εξακολουθούν να παρουσιάζουν ελλείψεις, τόσο ως προς τις διαθέσιμες ηλεκτρονικές διαδικασίες όσο και ως προς την πραγματική αξιοποίησή τους. Η ηλεκτρονική κατάθεση εγγράφων, η εξ αποστάσεως συμμετοχή στις διαδικασίες και η δημοσίευση δικαστικών αποφάσεων σε μηχανικώς αναγνώσιμη μορφή συγκαταλέγονται στις δυνατότητες που μπορούν να διευκολύνουν τη λειτουργία των δικαστηρίων, υπό την προϋπόθεση ότι εφαρμόζονται αποτελεσματικά.
Τι άλλαξε μετά τον νέο δικαστικό χάρτη
Παρά τη χαμηλή θέση της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή κατάταξη, η μελέτη καταγράφει και νεότερες ενδείξεις βελτίωσης, οι οποίες συνδέονται με τις μεταρρυθμίσεις στη λειτουργία των δικαστηρίων.
Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε το Υπουργείο Δικαιοσύνης, στους πρώτους 18 μήνες εφαρμογής του νέου δικαστικού χάρτη, από τον Σεπτέμβριο του 2024 έως τον Μάρτιο του 2026, ο εκτιμώμενος χρόνος έκδοσης απόφασης στα Πρωτοδικεία μειώθηκε από 774 σε 357 ημέρες. Παράλληλα, ο ρυθμός εκκαθάρισης αυξήθηκε από 86,2% σε 105,1%, γεγονός που υποδηλώνει ότι, στο συγκεκριμένο πεδίο, οι υποθέσεις που ολοκληρώθηκαν ξεπέρασαν τις νέες εισερχόμενες.
Οι μετρήσεις αυτές αφορούν την πολιτική δικαιοσύνη στα Πρωτοδικεία και διαφορετική περίοδο αναφοράς από εκείνη του JUSPER. Επομένως, δεν αναιρούν τα αποτελέσματα της ευρωπαϊκής κατάταξης του 2024, ενώ η επίδραση των μεταρρυθμίσεων θα μπορέσει να αξιολογηθεί ασφαλέστερα όταν ενσωματωθούν στα επόμενα συγκρίσιμα ευρωπαϊκά δεδομένα.
Η επίδραση στην οικονομία και οι προτεραιότητες
Η μελέτη εξετάζει και τη σχέση της αποδοτικότητας των δικαστηρίων με την οικονομική δραστηριότητα. Τα αποτελέσματα δείχνουν θετική συσχέτιση του συνολικού δείκτη με τις εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων και τη φορολογική ανταγωνιστικότητα, αναδεικνύοντας τη σημασία που έχει η έγκαιρη επίλυση των διαφορών για τη λειτουργία της αγοράς.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η βελτίωση της ελληνικής Δικαιοσύνης απαιτεί απλούστευση διαδικασιών, αποτελεσματικότερη διαχείριση υποθέσεων, ενίσχυση του προσωπικού υποστήριξης, καλύτερη κατανομή της εργασίας, συνεχή κατάρτιση των δικαστών και ουσιαστική αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων.
Η αξιολόγηση για την περίοδο 2021–2024, με τη χρήση ειδικά επαναϋπολογισμένου και συγκρίσιμου δείκτη, δείχνει ότι η σχετική θέση της Ελλάδας παρέμεινε χαμηλή, παρά τις μεταβολές στις επιμέρους επιδόσεις. Η αύξηση των διαθέσιμων πόρων δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη σταθερή βελτίωση στην αποδοτικότητα.
Σημαντική είναι και η διάκριση που κάνουν οι συντάκτες της μελέτης: ο JUSPER αξιολογεί τη λειτουργική απόδοση των δικαστικών συστημάτων, όχι τη δικαστική ανεξαρτησία ή την ποιότητα του κράτους δικαίου. Η ταχύτητα απονομής της Δικαιοσύνης, οι διαθέσιμοι πόροι και η θεσμική ανεξαρτησία αποτελούν διαφορετικές διαστάσεις, οι οποίες δεν ταυτίζονται κατ’ ανάγκην.
Τη μελέτη υπογράφουν ο Κωνσταντίνος Σαραβάκος, επικεφαλής Ερευνών του ΚΕΦΙΜ, οι οικονομολόγοι και βοηθοί Ερευνών Χρήστος Λούκας και Ιωάννης Ναβροζίδης και ο επιστημονικός συνεργάτης Γιάννης Φίλιος.
